Gwenu dan Fysiau

Es i siôp lyfrau Oxfam ar stryd y Santes Fair i chwlio am lyfr Saesneg, ond ches i mo hyd iddo, er cystal y dewis. Cyn gadael dyma fi'n mynd i chwilio os oedd rhai Cymraeg ygyda nhw, ac roedd rhyw ddwy silff fer ohonynt. Yn wahanol i'r rhai saesneg oedd i gyd reit diweddar, rhai llawer hŷn oeddynt ac fe brynnais ddau, y ddau gan Lyfrau'r Dryw digwydd bod.

Llyfr Garddio gan J. E. Jones (gwobr gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol y Bala, 1967)
a
Crwydro Gorllewin Dinbych gan Frank Price Jones

Cafodd y ddau eu cyhoeddi yn 1969, a dywedodd mam ei bod yn cofio llyfr Frank Price Jones yn dod allan gan ei bod hi'n gweithio mewn siop bapur yn nimbych ar y pryd ac roedd yr awdur yn un o'r cwsmeriaid.

Mae Crwydro Gorllewin Clwyd yn lyfr hynod ddifyr, gyda hanes manwl am born i bob plwyf mewn ardal eang o'r hen Sir Ddinbych. Mae'r llyfr yn ran o gyfres o'r enw Crwydro Cymru, a byddwn yn argymell unrhywun i gael gafael ar hen gopi cyfrol am eu hardal nhw. Mae hefyd yn ddiddorol gan ei fod yn cyfeirio at ardal Hiraethog, cyn i gronfa Brenig gael ei adeiladu (wel diddorol i mi ta beth gan mod i'n ymweld â'r argae'n reit aml pan yn iau). Gan i'r llyfr gael ei ysgrifennu'n niwedd y 60'au, mae'r awdur yn crybwyll boddi tyweryn wrth drafod Cronfa Alwen, ac yn gofyn a fyddwn ni byth yn feistri ar ein adnoddau naturiol ein hunain.

Yn y rhifynnau diwethaf o Barn, mae yna erthygl o'r gorffennol yn cael ei gyhoeddi, ac yn rhifyn Chwefror mae erthygl o 1964 gan Alwyn D. Rees ble mae'n trafod trafferthion sefydlu Prifysgol Cymru ar ddechrau'r 20G, ac yn benodol araith gan wleidydd Albanaidd. Rhywbeth am trawodd i yn yr erthygl yma, ac yn llyfr Frank Price Jones yw eu bod ill dau yn cyferio at yr Alban fel 'Sgotland'. Perodd hyn gryn syndod i mi yn enwedig gan bod y ddau yn academwyr Cymraeg. Pa bryd felly y newidiodd 'Sgotland' i fod 'Yr Alban' sgwn i?

Clywais ar y radio heddiw bod gweddillion 'Arglwyddes Goch Pafiland' ar fin cael eu harddangos yn yr Amgueddfa Genedlaethol o ddydd Sadwrn ymlaen. Cafodd y sgerbwd ei ddarganfod yng Ngŵyr yn y 19fed ganrif ac i ddechrau credwyd mai gweddillion merch ydoedd, ond rwan mae'n ymddangos mai sgerbwd gwrywaidd ydyw. Yn ddiweddar fe addaswyd oed y sgerbwd i fod yn 29,000 oed a credir mai dyma engrheifft hynaf o weddillion dynol modern i'w darganfod ym Mhrydain. Efallai a'i draw i'w weld o/hi.

Wythnos yma, mae yna gyfres o ragelnni ar Radio Cymru yn dathlu 50 mlynedd ers cyhoeddi nofel 'Wythnos yng Nghymru Fydd' gan Islwyn Ffowc Elis.

Dyma oedd nofel ffug wyddonol cyntaf yn yr iaith Gymraeg. Ynddo mae dyn ifanc o Gymru'r 1950'au yn teithio i'r dyfodol (2033?) ac yn cyrraedd Cymru rydd delfrydol ac mae'n disgyn mewn cariad. Ar ôl mynd nôl i'r presenol roedd yn benderfynol o fynd yn ôl i'r dyfodol eto i fod gyda'i gariad, ond does dim gwarant mai i'r un dyfodol y bydd yn cyrraedd.

Neithiwr fe ddarllenwyd y cyntaf o bedwar darlleniad o addasiad radio or nofel.
Fel holwyd 400 o bobl ar draws Cymru i weld beth fydd Cymru fel mewn 50 mlynedd arall.

Er mai nofelydd oedd Islwyn Ffowc Elis, roedd pwrpas arall i'r llyfr, sef propoganda ar gyfer Plaid Cymru i geisio cael y Cymry i ddefro i'r posibiliadau o hunan lywodraeth ac annibyniaeth yn y pen draw. Dwi wrthi'n darllen Gwynfor: Rhag pob brad ar hyn o bryd, a dwi wedi cyrraedd y 50'au cynnar pan mae ymgyrch Senedd i Gymru'n cael ei lawnsio, sy'n amserol iawn i mi felly.

Ond nid y syniadaeth wleidyddol yn unig sy'n ddiddorol yn y nofel, roedd gan Islwyn Ffowc Elis syniadau a gweledigaeth rhyfeddol yn ymwneud a thechnoleg; yn y darllenaid neithiwr roedd sôn am under floor heating, ac o be dwi'n cofio o ddarllen y nofel fy hun, roedd bwytai posh yn Nghaerdydd yn gwerhu bwydydd Cymrieg tradodiadol a doedd pobl ddim yn prynnu papurau newydd rhagor gan fod modd darllen y newyddion ar sgrîn yn y cartref!